WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) stanowi wskaźnik referencyjny w rozumieniu Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych (tzw. rozporządzenie BMR). Rozporządzenie to określa zasady opracowywania, stosowania oraz nadzoru nad wskaźnikami referencyjnymi, które mają wpływ na warunki umów finansowych

Wskaźnik WIBOR odzwierciedla poziom oprocentowania pożyczek, jakie mogłyby być udzielane sobie wzajemnie przez banki komercyjne działające na polskim rynku. Innymi słowy, stanowi on miarę kosztu pieniądza w relacjach międzybankowych i jest punktem odniesienia dla ustalania oprocentowania produktów kredytowych. Zgodnie bowiem z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 23 marca 2017 roku o kredycie konsumenckim oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami:

„Jeżeli strony nie uzgodniły stałej stopy oprocentowania kredytu hipotecznego, sposób ustalania stopy procentowej, określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego oraz wysokość marży ustalonej w umowie o kredyt hipoteczny”

Nadmienić należy, iż klauzule dotyczące zmiennego oprocentowania opartego na WIBOR-ze pojawiają się nie tylko w umowach kredytów hipotecznych, ale także w innych umowach finansowych, w tym konsumenckich. Wskaźnik ten wpływa więc bezpośrednio na wysokość zobowiązań klientów wobec instytucji finansowych, albowiem rzutuję na wysokość odsetkowej części raty kredytu.

Ograniczony wpływ banków na wysokość WIBOR

Wykorzystując analizę wskaźnika WIBOR, należy pamiętać, że banki mają ograniczone możliwości jego kształtowania. Jego poziom zależy m.in. od czynników makroekonomicznych, takich jak inflacja czy wysokość stóp procentowych, a jego wartość podlega regulacjom wynikającym nie tylko z polskiego porządku prawnego, ale przede wszystkim z przepisów Rozporządzenia BMR, na mocy którego WIBOR został uznany za kluczowy wskaźnik referencyjny. Administratorem wskaźnika jest GPW Benchmark S.A., spółka zależna Giełdy Papierów Wartościowych, nadzorowana pośrednio przez KNF. WIBOR ustalany jest na podstawie deklaracji składanych przez dziesięć największych banków komercyjnych w Polsce, a jego ustalenie (tzw. fixing) sprowadza się do wyliczeniu średniej arytmetycznej z przedstawionych propozycji po odrzuceniu najwyższej i najniższej propozycji przedstawionych przez banki.

Przykład:
Jeżeli w danym dniu banki uczestniczące w fixingu zgłosiły następujące proponowane stawki WIBOR 3M: 5,75%, 5,80%, 5,82%, 5,83%, 5,84%, 5,85%, 5,86%, 5,87%, 5,89% oraz 5,95%, wówczas z zestawienia odrzucane są wartości skrajne – 5,75% oraz 5,95%. Następnie z pozostałych ośmiu propozycji wyliczana jest średnia arytmetyczna, która stanowi ustaloną na ten dzień stawkę WIBOR.

W odniesieniu do opracowywania i stosowania wskaźników referencyjnych muszą być spełnione określone wymogi wynikające z Rozporządzenia BMR. Artykuły 4, 8 i 16 BMR określają wymagania dotyczące zarządzania, przeciwdziałania konfliktom interesów, prowadzenia rejestrów oraz kontroli podmiotów przekazujących dane. Załącznik 1 zawiera szczegółowe wymagania dla systemów i środków kontroli stosowanych przy opracowywaniu wskaźnika. Rozporządzenie przewiduje również sankcje administracyjne i karne, w tym kary finansowe dla osób fizycznych do 500.000 EUR oraz dla osób prawnych – obowiązek wyrównania korzyści lub strat, grzywny do 1.000.000 EUR lub 10% rocznego obrotu, publiczne ostrzeżenia, zakazy pełnienia funkcji czy cofnięcie uprawnień.

WIBOR a strategia bankowa

Dla wierzyciela WIBOR to nie tylko wskaźnik referencyjny – to również miara opłacalności finansowania udzielonego kapitału. Wzrost stopy oznacza potencjalnie wyższe przychody z odsetek, ale jednocześnie zwiększa ryzyko niewypłacalności po stronie dłużników. Z perspektywy banku wpływ WIBOR-u na udzielone kredyty jest znaczący, gdyż jego poziom jest uwarunkowany sytuacją gospodarczą w kraju i na świecie oraz wysokością stóp procentowych NBP. Wysokość WIBOR bezpośrednio wpływa na część odsetkową kredytu, która stanowi sumę WIBOR-u i marży banku. Innymi słowy, im dłuższy okres kredytowania, co szczególnie dotyczy umów hipotecznych, tym większe ryzyko zmian stopy procentowej – z perspektywy dłużnika niesie to ryzyko zwiększenia rat, a z perspektywy wierzyciela – ryzyko zatorów płatniczych.

Przykład:
W przypadku kredytu hipotecznego oprocentowanego według formuły „WIBOR 6M + 2% marży banku”, przy WIBOR na poziomie 1,5% całkowite oprocentowanie kredytu wynosi 3,5%. W sytuacji, gdy w wyniku zmian gospodarczych stawka WIBOR wzrośnie do 5%, oprocentowanie kredytu zwiększy się do 7%. W efekcie rata kredytu może wzrosnąć o kilkadziesiąt procent, co wpływa na zdolność kredytobiorcy do terminowej spłaty, a z punktu widzenia banku – zwiększa ryzyko powstania opóźnień lub zatorów płatniczych.

W związku z powyższym banki muszą opracowywać strategię zarządzania ryzykiem, uwzględniając zmienność WIBOR-u, możliwe wahania stóp procentowych oraz czynniki makroekonomiczne, które mogą wpływać na koszt finansowania i stabilność portfela kredytowego. Zdarza się również, iż wzrost WIBOR może skutkować żądaniem przez Wierzyciela dodatkowych zabezpieczeń w postaci ustanowienia dodatkowej hipoteki, poręczenia czy też cesji z polisy ubezpieczeniowej. Dzieję się tak chociażby w przypadku wzrostu wskaźnika LTV (loan to value), który określa stosunek kwoty kredytu do wartości danego zabezpieczenia (przede wszystkim nieruchomości) czy też spadku wartości obecnego zabezpieczenia.

Przykład:

Jeżeli kwota udzielonego kredytu wynosi 400 000 zł, a wartość nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie to 500 000 zł, wskaźnik LTV wynosi 80%. Wzrost zadłużenia lub spadek wartości nieruchomości powoduje zwiększenie LTV, co może skutkować koniecznością ustanowienia dodatkowych zabezpieczeń.

WIBOR jako wskaźnik trendów stóp procentowych i narzędzie zabezpieczenia portfela

Obserwacja zmian WIBOR-u w czasie pozwala sygnalizować rosnące stopy procentowe i wyższe koszty pieniądza, natomiast spadek WIBOR-u może wskazywać na łagodzenie polityki monetarnej. Celem takiej analizy jest zabezpieczenie portfela przed wzrostem stóp procentowych. Wzrost stóp procentowych może skutkować podjęciem takich decyzji jak przeniesienie części portfela wierzytelności do obligacji krótkoterminowych lub zmiany oprocentowania kredytów ze zmiennego na stałe. Zdarza się również, iż wzrost WIBOR wyprzedza wzrost stóp procentowych NBP, niemniej zjawisko to może świadczyć o wzrastającej niepewności względem przyszłej polityki monetarnej państwa.

Dla wierzyciela analiza WIBOR-u to nie tylko kwestia śledzenia bieżących notowań, ale element długofalowej strategii zarządzania ryzykiem i rentownością. Umiejętne wykorzystanie tej analizy pozwala minimalizować ekspozycję na zmienność rynkową i zwiększać stabilność przychodów odsetkowych.

WIBOR jako przedmiot sporów sądowych

Kwestia zmiennego oprocentowania w oparciu o wskaźnik WIBOR w umowach kredytowych stała się punktem wyjścia do szeregu sporów sądowych.

Dyskusja wokół stosowania zmiennej stopy oprocentowania opartej na WIBOR-ze nasiliła się szczególnie po decyzjach Rady Polityki Pieniężnej w 2022 roku, które doprowadziły do znacznego wzrostu stóp procentowych. W konsekwencji wzrosła również wartość wskaźnika referencyjnego WIBOR, co przełożyło się na gwałtowny wzrost rat kredytowych.

W efekcie zaczęto podnosić zarzuty, że umowy oparte na klauzulach zmiennego oprocentowania zawierały niedozwolone postanowienia umowne, nie spełniały wymogu przejrzystości, a nawet mogły prowadzić do sytuacji, w której banki w sposób jednostronny kształtowały oprocentowanie kredytów. Krytycy wskazywali również, że WIBOR nie zawsze był ustalany w oparciu o rzeczywiste transakcje międzybankowe, co rodziło pytania o jego faktyczną reprezentatywność.

Wymogi opracowywania wskaźników referencyjnych według BMR

Zgodnie z art. 11–12 rozporządzenia BMR, opracowywanie wskaźnika referencyjnego, takiego jak WIBOR, podlega następującym wymogom: dane wejściowe muszą wiernie odzwierciedlać rynek lub realia gospodarcze i być weryfikowalne; w pierwszej kolejności wykorzystywane są dane z rzeczywistych transakcji, a gdy są niewystarczające – dopuszcza się dane szacunkowe lub kwotowania. Administrator wskaźnika publikuje jasne wytyczne dotyczące rodzaju i priorytetu danych oraz sposobu oceny eksperckiej, zapewniając rzetelność i reprezentatywność wskaźnika. Metoda wyznaczania wskaźnika musi być rzetelna, wiarygodna, stabilna, oparta na jasnych zasadach i podlegająca walidacji danych, umożliwiająca obliczenie wskaźnika w sposób trwały i możliwy do zweryfikowania.

Prawidłowe określenie WIBOR w umowach kredytowych potwierdzone przez sąd

Sąd Okręgowy w Białymstoku w wyroku z dnia 04 września 2023 roku, sygn. akt: I C 694/23 (Lex nr 3832992) stwierdził, że

w przypadku, gdy stopa procentowa w umowie kredytu jest określona jako suma WIBOR 3M i stałej marży banku, należy uznać, że taka umowa jest jednoznaczna i zrozumiała zarówno w aspekcie gramatycznym, jak i formalnym.

W treści uzasadnienia Sąd odniósł się do tego, w jaki sposób banki realizują obowiązek informacyjny względem kredytobiorcy:

„(…)na wstępie dokumentu „Symulacja kredytu hipotecznego” bank wyjaśnił pojęcie WIBOR 3M jako „stopa oprocentowania trzymiesięcznych pożyczek, jakie banki udzielają innym bankom na polskim rynku międzybankowym”. W tym samym dokumencie przedstawiono symulacje obrazujące, jak będą kształtowały się raty kredytu w przypadku wzrostu WIBOR 3M do poziomów 3%, 5%, 10%, a nawet 15%.

Ponadto, w dokumencie „Informacja o ryzykach dla kredytów hipotecznych” bank wskazał m.in.: czym jest ryzyko zmiennej stopy procentowej, jakie znaczenie dla tego ryzyka mają zmiany WIBOR 3M oraz jaki jest wpływ zmian oprocentowania na część odsetkową raty kredytu. Dodatkowo przedstawiono historię zmian WIBOR w latach 2007–2017 oraz symulacje dla przykładowej wartości kredytu, obrazujące skutki wzrostu WIBOR 3M dla wysokości raty”.

Wyrok ten potwierdza, że banki w sposób przejrzysty i rzetelny informują klientów o mechanizmach kształtowania oprocentowania kredytów opartych na wskaźniku WIBOR, zarówno poprzez szczegółowe wyjaśnienia w umowach, jak i dokumenty pomocnicze zawierające symulacje i informacje o ryzykach..

Powyższe ma szczególne znaczenie, ponieważ w piśmiennictwie wskazuje się, że uznanie klauzuli WIBOR za abuzywną mogłoby implikować nieważność całej umowy kredytowej. Wynika to stąd, że obowiązek uiszczania odsetek przez kredytobiorcę stanowi świadczenie główne w oparciu o umowę kredytu, co zostało wprost określone w art. 69 ust. 1 prawa bankowego.

W praktyce oznacza to, że błędy w oznaczeniu WIBOR lub brak przejrzystości w informowaniu o mechanizmie jego wyliczania mogłyby skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi dla banków. Dlatego też szczególne znaczenie ma stosowanie jasnych, zrozumiałych i kompletnych informacji, zarówno w umowach, jak i w dokumentach towarzyszących kredytom.

 

Autor:

Marcin Sykała

Radca Prawny